Jigar sirrozi: alomatlari, sabablar, davolash va oldini olish

Jigar sirrozi – bu a’zoda gepatotsitlar, ya’ni jigar hujayralarining o‘rniga biriktiruvchi to‘qima paydo bo‘lishi tufayli uning chandiqlanishi va natijada organizmdagi barcha a’zolar faoliyatining izdan chiqishi bilan kechadigan xastalikdir.

jigar sirrozi

Jigar sirrozi haqida chuqur ma’lumotga ega bo‘lish uchun avvalo bu a’zoning vazifalari haqida bilish zarur. Bu nozik a’zo organizmning markaziy biokimyoviy laboratoriyasi bo‘lib, u qonni tozalovchi filtr vazifasini bajaradi. U organizmda kechadigan barcha moddalar almashinuvlarida faol ishtirok etadi. Bu a’zoning diffuz (tarqoq) jarohatlanishlaridan biri jigar sirrozi kasalligi hisoblanadi.

Jigar sirrozi sabablari

Jigar sirrozi dunyo bo‘yicha erkaklarda ko‘proq uchrayotgan kasallik bo‘lib, u turli sabablar natijasida rivojlanishi mumkin.

Ushbu og‘ir xastalikning rivojlanishida asosiy omillardan biri sifatida gemokontakt yo‘l bilan (qon orqali) yuqadigan B, C va D virusli gepatitlarni ko‘rsatish zarur. Jigar sirrozi surunkali B, C va D virusli gepatitlarning oxirgi bosqichi sifatida rivojlanadi. Shuning uchun bugungi kungacha virus tabiatli gepatitlar yer yuzida keng tarqalganligi, surunkali kechishga moyilligi va jigar sirrozi hamda uning saratoni kabi asoratlar bilan yakunlanishi mumkinligi bois ular jahon tibbiyotining muhim muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda.

Bemor virusli gepatit bilan og‘rigan holda spirtli ichimliklarga ruju qo‘yishi ham ushbu kasallik sabablaridan biri hisoblanadi. Bundan tashqari zaharli kimyoviy moddalar bilan uzoq yillar davomida zaharlanish, gepatotoksik ya’ni, jigarga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan dori moddalar ta’sirida jigarning zararlanishi, organizmdagi immunologik o‘zgarishlar bilan kechadigan autoimmun gepatit, moddalar almashinuvining buzilishi, steatoz (gepatoz – jigarning yog‘ qoplashi) va jigarga salbiy ta’sir qiluvchi boshqa omillar ham sirroz rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Yurak yetishmovchiligi natijasida kuzatiladigan jigar sirrozlari ham mavjud. Yana ushbu kasallik kelib chiqishida (kam miqdorda) irsiy moyillik borligi ham ilmiy adabiyotlarda bayon etilgan.

Kasallikka sabab bo‘lgan omillar aniqlanmagan jigar sirrozlari «kriptogen» ya’ni, «sababi noma’lum jigar sirrozlari» deb yuritiladi. Kasallikning rivojlanish mexanizmini quyidagicha tushuntirish mumkin: jigar hujayralari zararlanganda ularning o‘rniga yangilari hosil bo‘ladi. Zararlangan hujayra qayta tiklana olmasa yoki uning o‘rniga yangi hujayralar hosil bo‘lmasa, shu a’zo o‘zidagi jarohatni boshqa sog‘lom hujayralarga tarqalmasligi ya’ni, shu kasal hujayrani boshqa sog‘lom hujayralardan ajratib qo‘yish uchun kollagen tolalar ishlab chiqaradi. Hujayra nobud bo‘lgan bo‘lsa, uning o‘rnini ham kollagen tolalar bilan to‘ldiradi. Bu organizmning o‘zini-o‘zi himoya qilish reaksiyasidir. Lekin bu tolalar vaqt o‘tib borishi bilan sekin-asta biriktiruvchi to‘qimalarga ya’ni, chandiqqa aylana boradi. Chandiqlar qanchalik ko‘p joyni egallasa, mazkur a’zo o‘z vazifalarini bajarishda shunchalik qiynaladi.

Ushbu maqolani ham o‘qing:  Gepatit B. Sabablar, davolash va oldini olish.

Jigar sirrozi belgilari

Kasallikning klinik belgilariga kelsak, xastalik alomatlari uning qaysi omillar ta’sirida rivojlanganligiga bog‘liq emas. Kasallik belgilari sirrozning bosqichlariga bog‘liq. Shuni ham unutmasligimiz zarurki, 12 foiz hollarda jigar sirrozi belgilarsiz kechishi mumkin. Bu ayniqsa, surunkali alkogolizm aniqlangan kishilarda ko‘proq uchraydi.

Sirrozning dastlabki bosqichida kasallik alomatlari aniq namoyon bo‘lmasligi mumkin. Dardning aynan shu bosqichida kasallik sabablarini bartaraf etish orqali jigarning sog‘lom hujayralarini saqlab qolish va uzoq muddat sog‘lom hayot kechirish mumkin. Qorinning kattalashishi (qorinda suyuqlik – assit yig‘ilishi sababli), ozib ketish, kuchli holsizlik, ta’sirchanlik, kayfiyatning tez o‘zgarishi, ishtahaning kamayishi, burun va milklarning qonashi sirrozning keyingi bosqichlarga o‘tganligidan darak beradi.

jigar sirrozi
Foto: www.mayoclinic.org

Jigar sirrozi bilan og‘rigan bemorlar odatda kuchli holsizlanish, ozib ketish, es-hushning o‘zgarishi (e’tiborni jamlash xususiyatining kamayishi, kunduz kunlari ko‘p uxlab, tunda uyquning buzilishi), ishtahaning kamayishi, qorinning shishi hisobiga to‘yib qolish hissi, sariqlik (teri va ko‘z pardasining sarg‘ayishi, peshobning to‘q sariq rangda bo‘lishi), terining qichishishi, qorin sohasida og‘riq kuzatilishi mumkin. Taloqning kattalashishi, oyoqlarda shish paydo bo‘lishi, nafas yo‘llarining yallig‘lanishi kabi bakterial infeksiyalarning tez-tez takrorlanib turishi, ko‘ngil aynishi, qusish, o‘t kislotalarining ta’siri natijasida terining qichishishi kabi o‘ziga xos alomatlar jigar va boshqa a’zolardagi patologik jarayonning rivojlanishda davom etayotganligini bildiradi.

Jigar sirrozi asoratlari

Kasallikning asoratlariga keladigan bo‘lsak, sirrozda jigar komasi(bir necha soatdan bir necha kungacha davom etadigan behushlik) va qizilo‘ngachning kengaygan vena tomirlaridan qon ketishi o‘lim holatlarining asosiy sabablaridan hisoblanadi. Ayrim hollarda jigar sirrozi bu a’zo saratoniga o‘tish ehtimoli yuqori.

Sirroz so‘zi grek tilida «kirros» – «malla, qizg‘ish, sariq» degan ma’nolarni anglatadi. Bu iborani fanga R.Laennek kiritgan. Bunda jigar tuzilishida o‘ziga xos o‘zgarishlar kuzatiladi ya’ni, jigar qattiq, g‘adir-budur, sariq rangdagi ko‘rinishda bo‘ladi. Sirroz – tarqoq jarayon bo‘lib, jigar hujayralari – gepatotsitlarning nobud bo‘lishi natijasida paydo bo‘ladi. Nekrozga uchragan jigar hujayralari dastlab to‘liq tiklanishi mumkin. Lekin sirrozning keyingi bosqichlarida buning aksi kuzatiladi.

© Allabergan BAYJANOV, Virusolog.
«Sog‘lom avlod» gazetasi.


Tashxislash

  • Jigarning umumiy holati. Sirrozning ilk davrlarida diagnoz qo‘yish ancha mushkul. Chunki jigarda ko‘zga tashlanadigan o‘zgarishlar ko‘rinmaydi. Birinchi navbatda jigarni UTT tekshiruvi o‘tkaziladi, bu usul orqali jigarning kattaligi, qirralari va yuzasi, to‘qima tuzilishi kabi xususiyatlari o‘rganiladi. Bu usulda steatoz va surunkali gepatit kabi sirrozga sabab bo‘ladigan kasalliklarni o‘z vaqtida aniqlash mumkin. Qorin bo‘shlig‘I tomirlar tizimini doplerografiya qilinadi, ular kengayganligini aniqlash maqsadida. Bu bilan portal venaning holati baholanadi.
  • Sirroz sababini aniqlash. Birinchi navbatda virusli gepatit B va C ni aniqlash uchun tekshiruv o‘tkaziladi, chunki ular sirroz chaqiruvchi eng asosiy omillardir. Agar virus inkor qilinsa nasliy kasalliklar, autoimmun ko‘rsatkich, jigarning alkogol kasalligi, noalkogol kasalligi va jigarning toksik zaharlanishi tekshiriladi.
Ushbu maqolani ham o‘qing:  Xolesterin haqida nimalar bilasiz?

Jigar hujayralarining struktur va funksional holatini qon bioximik analizida aniqlanadi. (ALT,ACT, bilirubin, ishqoriy fosfotaza, oqsil fraksiyalari), shu bilan birga qonning umumiy analizi va koagullogrammada qon ivish xossasi tekshiriladi.

Tashxisni aniq va ravshanlashtirish uchun zamonaviy usullardan foydalaniladi (bu usullar noinvaziv): elstometriya (elastografiya) – jigar fibrozlanish bosqichini aniqlab beradi. Usul Fibroskan, Fibrotes, FibroMaks yordamida apparatida aniqlanadi. Jigarning zararlanishi darajalarda baholanadi: 0 dan 4 gacha; (0 – sog‘lom jigar; 4 – sirroz).

FibroScan, jigar serrozi
FibroScan qurilmasi / Foto: www.elastometria.ru

Sirrozning og‘irlik darajasi Chayl-Pyu shkalasi bo‘yicha aniqlanadi. Bunda klinik laborator ko‘rsatkichlar ya’ni qonda bilirubin, albumin, protrombin indeksini tekshirgan holda. Sirrozning faol va nofaol, kompensirlangan va dekompersirlangan turlari farqlanadi. Dekompersirlangan jigar sirrozida portal gipertenziya bo‘lishi, assit, oshqozon-ichakdan qon ketishi kuzatiladi.

Jigar sirrozini davolash

Jigar sirrozini zamonaviy davolash quyidagi tamoyillar asosida olib boriladi: etiologik (kasallik sababini bartaraf etish yoki kamaytirish), patologik jarayonni rivojlanishini ta’minlaydigan omillarga ta’sir qilish, jigar vazifalarining o‘zgarishi bilan bog‘liq ravishda yuzaga kelgan jarayonlarni korreksiya qilish, og‘riqli belgilarning darajasini kamaytirish va asoratlarini davolash hamda oldini olishdan iborat. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, mazkur kasallikda organizmning boshqa a’zolarida ham o‘zgarishlar bo‘lishini e’tiborga olgan holda kompleks davo choralari amalga oshiriladi.

Davo rejasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: ovqatlanish rejimi, medikamentlar bilan, profilaktika va asoratlarni davolash. Davo natijasi va prognozi kasallikning og‘irlik darajasiga bog‘liq.

Kompensirlangan jigar sirrozida gepatotsitlar funksional holati saqlangan, portal gipertenziya alomatlari yo‘q. sirrozning bu ko‘rinishida kasallik sababi aniqlanadi va asosiy sababga maxsus davo choralari ko‘riladi. Bundan tashqari psixik va jismoniy yuklamalarni kamaytirish kerak.

Agar jigar sirrozining sababi virusli gepatit B va C bo‘lsa, virusga qarshi, shu bilan bir qatorda fibrozlanish va sirrozlanish protsessiga ham qarshi kurashiladi.

Alkogolli sirrozda gepatoprotektorlardan foydalaniladi va alkogoldan qat’iy voz kechish kasallikni nafaqat to‘xtatadi, balki fibrozlanishni ham sekinlashtiradi.

Noalkogol jigarning yog‘li kasalligida ovqatlanish rejimiga rioya etiladi va shu bilan birga medikoment davo ham tavsiya etiladi. Gormonal disbalanslar ham bartaraf etiladi. Jigarning funksional holati, hujayralar hayotiy faoliyati ham tiklanishi mumkin.

Ushbu maqolani ham o‘qing:  Gepatit C - yuqish yo‘llari, belgilari, tashxislash va davolash asoslari

Jigarning dekompensatsiyalangan bosqichidagi kasallarga parhez rejimi, medikamentoz davo va laproskopik va xirurgik davo ham qo‘llaniladi.

Dekompensirlangan sirroz og‘ir asoratlar bilan birga keladi: portal gipertenziya, taloqning kattalashishi, qizilo‘ngach va oshqozon kengaygan venalaridan qon ketish, qorin bo‘shlig‘ida erkin suyuqlik to‘planishi – assit bilan birga keladi.

Portal gipertenziyada bir qator dori preparatlari qo‘llaniladi: vazodilatatorlar va vazokonstriktorlar. Assitda davo rejasi erkin suyuqlikni siydik haydovchi preparatlar va tuzsiz diyetalar yordamida organizmdan chiqarib yuborishdir.

Sirrozning terminal bosqichlarida bemor hayotini faqatgina jigar ko‘chirib o‘tqazishgina saqlab qoladi.

Bu dard bilan og‘rigan bemorlar doimo shifokorlar nazoratida bo‘lishlari shart. Shuningdek, ular parhezga qa’tiy amal qilishlari kerak.

Jigar sirrozida parhez

jigar serozi

Jigar sirrozida tuzi yo‘q ovqatlar buyuriladi, kaliyga boy mahsulotlar beriladi.

Ovqat tarkibi asosan oqsil, yog‘, uglevod, suv minerallar moddalar va vitaminlar qat’iy balans tartibida buyuriladi. Oqsil, yog‘ va uglevodlar nisbati 1:1:4 (ketma ketlikda) bo‘lishi kerak.

Hayvon oqsillari umumiy oqsilning 60 %ini tashkil etishi kerak. Umumiy yog‘larning 20-25 % ini o‘simlik moylari tashkil etishi muhimdir. Uglevodlar tarkibi kraxmal, glukoza, kletchatka va pectin bilan o‘lchanadi. Glukoza mevalar, asal, sut maxsulotlari bilan qabul qilinishi kerak. Vitamin va mineral moddalar sutkalik miqdorda tushib turishi zarur.

Achchiq, sho‘r, qovurilgan va qiyin hazm bo‘ladigan ovqatlarni iste’mol qilish ta’qiqlanadi. Spirtli ichimliklar ichish umuman man etiladi. Chunki, spirt jigar hujayralaridagi tiklanish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va patologik jarayonning yanada chuqurlashishiga sabab bo‘ladi.

Jigar to‘qimasida shakllangan chandiq hujayralarni davolashdan ko‘ra, kasallikning oldini olgan afzal. Har bir inson o‘z sog‘ligi haqida o‘zi qayg‘urishi zarur. B gepatitga qarshi emlanish kabi tadbirlar jigar sirrozi rivojlanishining oldini oladi.

Ovqatlanish vaqti

Sog‘lom odam uchun bir kunda 3-4 marta ovqatlanish norma bo‘lsa, sirrozlarda 5-6 marta yengil ovqatlanish tavsiya etiladi.

Jigar sirrozi profilaktikasi

Jigar sirrozini oldini olish uchun birinchi navbatda virusli gepatit va alkogolizmdan saqlanish kerak. Kasallikni vaqtida aniqlash va to‘g‘ri davo choralari ham kasallikning rivojlanib ketishining oldini oladi. Sirroz uzoq muddat davomida kelib chiqadigan kasallikdir, uni o‘z vqatida aniqlasa va butunlay davolasa ham bo‘ladi.

© Gepatit.ru / Avitsenna.uz
Maqola 13.04.2018 sanasida yangilandi.

Foydali maqolalar:

Maqola sizga yoqdimi? Unday bo‘lsa, baholang!
1 baho2 baho3 baho4 baho5 baho

Loading...

Telegramdagi rasmiy kanalimizga a’zo bo‘ling!

A’zo bo‘lish
loading...
Ko‘proq ko‘rsatish

Aloqador maqolalar

90 Comments

  1. Salom doktor turmush o’rtog’imni beli 2 kundan beri og’riyatgandi uziga tushganlarida jigar serrozi diyishti bu kasallik belga ham ogriq beradimi iltimos savolim javob berin

  2. Salom doktor meni savolim shundayki. Qorin bo’shlig’imda shish hamda suyuqlik yig’ilib qolgan. Menbu xastalik bilan 2 oydan buyon azziyay chekyapman tuzalishni chorasi bormi?

  3. Salom doktor men yoshligimda sariq kasal bo’lganman hozirda B. D virusi bor ekan.Hozirda shu virusdi muzlatib qoyishga qarshi vaksinalar bormi. Men doktir nazoratida beeilgan lichenyalardi oldim va berilgan dorilardi ichib yuribman, oldinlari qorinda suv ozroq bor edi rangim xam boshqacha edi hozir lichenya dorilar bilan axvolim yaxshi lekin shu virusni yo’q qilish yoki muzlatish uchun vaksina olish mumkunmi. Javob uchun oldindan raxmat

  4. Salam doktyr men turkmanistandan ozim ozbek 1yil boldi sarik kasaligiga ucradim shunda analiz kilishdi gepatit b ba ekan hivir tabletka icdim yakinda analiz tabshirdim negatif cikdi lekin jigarim F2 kalmakda avaliga 7,9 pka edi hazyr F2 8,9 pka bolgan nima mashlahat berasiz yardamiñiza muhtajman iltimas yardam beriñ rahmat sizga aldindan

  5. Salam doktyr men sarik bolganman 1 yil boldi lekin umumi bilrubin 30,40,50,araligida
    Asat 0,56
    Alat 0,63
    3 ay burun analiz tapshirganimda esa umumi bilrubin 30. asat 0,15.alat,13 edi nima maslahat berasiz bir az ishlap mehnat kilsam pul yignasam soñ yanada licenya alsam boladimi .jawopiñizga karashaman aldindan rahmat .

  6. Gepatit C uchun emlash hozircha yo’q, lekin butkul ketgizish uchun dori ishlab chiqishgan. Amerika/Evropada muolaja rosa qimmat turadi (70-90 ming $). Lekin Hindistonda 1000$ ga tuzatsa buladi. Usha yerga borish maslahat beraman.

    Gepatit B uchun emlash bor lekin to’liq yo’qotish muolajasi topilmagan. Lekin bazi dorilar bilan (tenofovir, lamivudine, entecavir, interferon, vhk) virus miqdorini pasaytirib normal holatta kontrolda ushlab tursa bo’ladi. Homilador ayol tuqqanda bola tez emlansa tuzalib ketishi mumkin.

  7. Salom. Menda gepatit c virusi 2008 yildan buyon bor. shundan qo’rqib kech turmushga chiqdim. afsuski tuy
    dan keyin 4 nydan kexin 3oylik xnmilam tushdi. shishib ketgandim. vrachlar endi tugish mumkinmas deyishdi. 1ta farzand tugolsam armonim yuq edi. hozir ahvolim yaxshi. uwimni avaylasam xomiladorlikda ham tez tez davolansam tuga olamanmi? hozir qornim katta emas. ishtaham ham zur. kup holsiz bulmayman. yuzimga kuzimda sariqlik paydo bulsa tezda tartib qilaman. suyuqlik kup ichaman ayniqsa gilos kampot. suyuq ovqatlar jonu dilim. quyuq ovqatlar ham yeyman xohlasam, lekin yaxshi hazm buladi, biroq kup emas. nima deysiz harakat qilsam tuga olamanmi, jgarim kutaradimi?

    1. Homila tushishi kuzatilganligi keyingi homiladorlikda ham homilaning tushishi xavfi yuqoriligiga asos bo’ladi. Sizga doktorlar, homilador bo’lmaslikni tavsiya qilishgan bo’lsa, shunga amal qilishingizni tavsiya etamiz. Ular ham biz ham doktormiz, lekin sizning holatingizdan ular ko’proq xabardor. Agar istasangiz, respublika miqyosidagi davolash muassasalariga Virusologiya ilmiy tekshirish instituti va Akusherlik va ginekologiyailmiy tekshirish instituti shifokorlaridan maslahat olishingiz mumkin. Ular ham holatingizdan kelib chiqib, tegishli maslahatini berishadi.

  8. Salom meni ismim Ozoda.Oyijonim jigar serozi kasalligiga chalinganla.Doktrlar жигар серози,декомненсация боскичи deb yozganla.Tushunmadim bu nima degani.Tog’risi davolatish uchun pul kerak.Kundizi ishliyman oyim bilan shifokorga borolmayman.Oyijonim 1 yildan beri davolanardila.Axvollari ancha yaxshi edi.Xozirda yana toblari bo’lmayapti.Menga oyimni kasalliklari haqida tushunarli qilib ma’lumot bersangiz.Ular tuzalib ketadilarmi.Javobni kutaman oldindan katta rahmat.

    1. Dekompensirlangan sirroz og‘ir asoratlar bilan birga keladi: portal gipertenziya, taloqning kattalashishi, qizilo‘ngach va oshqozon kengaygan venalaridan qon ketish, qorin bo‘shlig‘ida erkin suyuqlik to‘planishi – assit bilan birga keladi.

      Portal gipertenziyada bir qator dori preparatlari qo‘llaniladi: vazodilatatorlar va vazokonstriktorlar. Assit paydo bo‘lgan davo rejasi erkin suyuqlikni organizmdan chiqarib yuborishdir, siydik haydovchi preparatlar va tuzsiz diyetalar yordamida.

      1. Mani ukamga bir yil oldin jigar serozi dep tashxis quyilgandi shu vaqtgacha kasallikni alomatlari yugidi endi oyogi shisha boshladi bu xaflimi

Fikr bildirish

Sizning emailingiz chop etilmaydi. To‘dirish zarur qatorlar * bilan belgilangan.

Close